نهضت تنباکو
نهضت تنباکو
در نیمه دوم قرن نوزدهم حوادث و اتفاقات زیادی در ایران رخ داد و مهمترین آن نهضت تنباکو بود زیرا این قیام اولین تجربه مبارزه با استعمار با ماهیت اسلامی بود و از سوی دیگر در اوج استبداد پادشاه قاجاریه ناصرالدین شاه به وقوع پیوست که در این قیام به رهبری آیت الله میرزا حسن شیرازی ضربه ای مهلک بر پیکر استبداد داخلی و خارجی وارد کرد .
زمینه واگذاری امتیاز تنباکو
استعمال توتون و تنباکو از زمان صفویه به ویژه زمان شاه عباس کبیر شروع شد و در زمان ناصرالدین شاه قاجاریه به اوج خود رسید و ناصرالدین شاه سعی در انحصار آن داشت . وی که قصد سفر به کشورهای اروپایی را داشت باید از خاک روسیه می گذشت روسها نیز در صددگرفتن امتیازی بر آمدند و انگلیسی هانیزچون از ورود شاه ایران آگاه شدند در استقبال از شاه ایران سنگ تمام گذاشتند و در صدد گرفتن امتیاز از شاه ایران برآمدند و آن هم امتیاز تنباکو که توسط تالبوت با دادن رشوه عملی گردید .
اقدامات عملی برای تحقق قرارداد :
الف) دعوت تالبوت به ایران واگذاری امتیاز :
ناصرالدین شاه قاجار پس از بازگشت از اروپا همانطوری که قول داده بود متن امتیاز قرارداد تنباکو را به امین السلطان تحویل داده و پس ازتغییرات جزئی به امضای شاه رسید . به موجب این قرارداد خرید و فروش کل توتون و تنباکو ایران در داخل و خارج به مدت 50 سال از 1269 هجری شمسی به ماژور تالبوت انگلیسی واگذار شد و در قبال آن این شرکت سالیانه مبلغ 15 هزار لیره انگلیسی و یک چهارم از سود شرکت پس ازکسر مخارج و کسر درصد به دولت ایران پرداخت کند . اعطای چنین امتیازی خسارتهای زیادی به دولت و ملت ایران وارد کرد چون به موجب آن هیچ کس حق خرید و فروش تنباکو را در ایران نداشت و حتی کشاورزان باید بعد از برداشت محصول آن را به عامل شرکت تالبوت می دادند .
ب ) تشکیل شرکت آغاز فعالیتهای اقتصادی و فرهنگی
پس از بازگشت شاه از فرنگ تالبوت ، حمایت دولت انگلیس و چند نفر ، شرکتی بنام رژی با سرمایه 000/650 لیره در لندن تشکیل داد و آنها در صدد گسترش شرکت در بیشتر شهرهای ایران که از کشت و تولید بیشتری برخوردار بودند بر آمدند و در بهترین نقطه تهران خیابان فردوسی فعلی ساختمان مرکزی را بنا کردند که بیشتر شبیه به یک قطعه نظامی و جنگی بود و بعد از بنای آن فعالیت آن شروع شود .
چند هزار نفر از مردان و زنان و دختران فرنگی در مدت کوتاهی به عنوان کارکنان شرکت در تهران و تمام نقاطی که شرکت شعبه داشت پراکنده شدند و شروع به فعالیت های فرهنگی کردند ؛ تا تأسیس قمارخانه ، رقاص خانه ، نفوذ به بازار ایرانیان مسلمان با استفاده از دختران برای افزایش فروش اشاعه فساد ، ترویج فرهنگ غرب و مسیحیت ، استفاده از مسلمانان به عنوان نوکر و توهین به آنان رواج بی بند و باری و مصرف مشروبات الکلی همه و همه زمینه قیام را کم کم آماده کرد .
مقاومت مردم در شهرها آغاز قیام :
به علت گسترش کشت و زرع و استعمال توتون و تنباکو حدود یک پنجم از جمعیت ایران از طریق فروش امرار معاش می کرد و چون نمی توانستند تسلط بیگانه را بر خود برای امرار معاش ببینند به اعتراض دست زدند ، بازرگانان ، کارگران ، کشاورزان و حتی خرده پا و روزمرد به اعتراض علیه رژیم پرداختند و مردم بدلیل رابطه نزدیکشان با علما به آنها متوسل شدند .
شیراز مهمترین و بزرگترین تولیدکننده دخانیات ایران بود و آنها با آگاهی به این مطلب کسب و کار خود را تعطیل کردند و پای سخنان حاج سید علی اکبر فال امیری شیرازی که در میان علما آن زمان از بیان ویژه ای برخوردار بود نشستند ایشان علیه دولت و شرکت صحبت کرد و اعلام جهاد که هر بیگانه ای که برای انحصار دخانیات به شیراز بیاید من با شمشیر شکم او را پاره می کنم .
با این سخنان مبارزه مردم شیراز شروع شد و دست به قیام زدند که منجر به دستگیری حاج سیدعلی اکبر و تبعید ایشان به عراق شد در نتیجه ملاقات ایشان با سید جمال الدین اسدآبادی و میرزا احمد حسن شیرازی منجر به تسریع نهضت در داخل و خارج شد .
تبریز :
مردم این شهر نیز به رهبری میرزا جواد آقا مجتهد تبریزی مسلح شده و علیه حکومت دست به قیام زدند و ترفندهای رژیم نیز کارساز واقع نشد و این نهضت در پیروزی جنبش تنباکو نقش به سزایی داشت .
اصفهان :
این شهر اهمیت داشت چون از شهرهای تجاری ایران بود و به خلیج فارس نزدیک بود از رهبران روحانی باید از حاج شیخ محمدتقی معروف به آقا نجفی نام برد و فتوای منع خرید و فروش و استعمال دخانیات را صادر کرد .
تهران :
مردم تهران نیز به دنبال شهرهای دیگر دست به قیام زدند از جمله به رهبری میرزا حسن آشتیانی بود .
مشهد :
مردم مشهد به نشانه اعتراض در مسجد گوهرشاد جمع شدند و دست به تظاهرات و راه پیمایی مسالمت آمیز زدند و به دنیال آن سایر شهرهای ایران نیز دست به راه پیمایی زدند و خواهان لغو امتیاز نامه شدند .
صدور فتوای تحریم تنباکو :
مردم و علمای شهرهای ایران که از قیام های خود نتیجه ای نگرفتند به مرحوم میرزا محمد حسن شیرازی مرجع تقلید شیعیان آن زمان در سامرا متوصل شدند و ایشان با اطلاع از اوضاع ایران و زیانهای وارده به مردم ایران در تاریخ 1267 هجری شمسی حکم و فتوای منع استعمال دخانیات را اعلام کردند .
پیروزی نهضت و لغو امتیاز :
مردم با این فتوا قلیان ها را شکستند و دیگر حاضر نشدند قلیان را آماده کنند و شاه خواست با فشار به مردم و روحانیون اثر آن را خنثی کند ولی موفق نشد و شرکت رژی نیز از این دولت درخواست غرامت کرد .
ویژگی های نهضت تنباکو :
الف ) اسلامی بودن : تنها عامل پیروزی نهضت مردم ایران ماهیت اسلامی بودن مبارزه بود .
ب ) اطاعت از روحانیت : انگیزه این عمل ناشی از اعتقادات اسلامی در قلوب مردم ایران به ویژه مذهب تشیع بود به همین دلیل روحانیان مورد احترام بودند .
ج ) عمومی بودن نهضت : حضور مردم در صحنه حتی زنان برای اولین بار با نمایش قهرمانه خود در این مبارزه گام برداشتند .
د ) استقامت و فداکاری مردم و رهبران : همه مردم بعد از صدور فتوای تحریم تنباکو در آن شرکت داشتند و لغو آن مردم را راضی نگه داشت و همه مردم جان و مال خود را در این راه گذاشتند و از معامله شرکت رژی خودداری کردند .
نهضت مشروطه (1)
در تاریخ 2500 ساله شاهنشاهی که علیه امور لشکری و کشوری با قدرت مطلق شاه به اصرار صورت می گرفت و پس از وی شاهزادگان نهضت مشروطه جایگاه ویژه ای یافت از جهت کاهش قدرت استبدادی پادشاه و اینکه این نهضت پایه های این قدرت بی پایان فرو ریخت .
برای مشروطه دو دیدگاه وجود دارد :
1. عده ای آن را به طور کلی تحولی می دانند که درر خارج از کشور توسط انگلیسی ها به وجود آمد و عده ای دیگر آن را نهضتی ملی و مردمی می دانند که زمینه های آن در ایران فراهم شد .
الف ) زمینه داخلی
1) نهضت تنباکو – پیروزی مردم باعث فرو ریختن ترس مردم از استبداد پادشاهان و زوال مقام و عظمت آنها شد .
2) ظلم و استبداد پادشاهان قاجار – آنها قدرت مطلق بودند و مقام و مال آنها محفوظ بود / دادن امتیازات به کشورهای خارجی باعث افزایش فشار بر مردم شد .
3) فقر و بیچارگی مردم – بردن منابع مالی توسط بیگانگان ، تبدیل ایران به بازار کالاهای خارجی – رکود منابع داخلی – عدم تعادل واردات و صادرات .
4) نقش مطبوعات – روزنامه و نشریات « در بیداری مردم» نقش داشتند .
اعزام دانشجو به خارج از کشور در زمان تأسیس دارالفنون توسط امیرکبیر که به پای کشورهای اروپایی برسند .
5) فعالیتهای گروهی و انجمن ها – که این گروه ها توسط روشنفکران و روحانیون شکل گرفت از جمله میرزا ملکم خان ناظم الدوله می باشد .
6) تلاش علما و روحانیون – مثل آخوند خراسانی – شیخ فضل الله نوری بهبهانی و غیره.
7) روشنفکران غربگرا – که در رواج افکار آزادی خواهی ضد استبدادی و حکومت قانون در صدر مشروطیت ( در ایران نقش مهمی داشتند چون میرزا فتحعلی آخوند زاده / یوسف خان مستشار الدوله – میرزا ملکم خان ناظم الدوله عبدالرحیم طالبوف/ میرزا صالح شیرازی که برای نخستین بار در ایران اولین روزنامه فارسی و چابخانه را تأسیس کرد .
ب ) زمینه های خارجی
1. سلطه اقتصادی بیگانگان در ایران – اقتصاد سنتی ایران متکی بر کشاورزی ، صنایع دستی و مبادلات بازرگانی بود و وابستگی زیادی به خارج نداشت در نتیجه بازارهای محلی از بین رفت و کالاهای خارجی وارد ایران شد .
2. نقش جنبشهای آزادی خواهی و مشروطه طلبی در جهان – در قرن 19 و به ویژه در نیمه دوم آن و اوایل قرن بیستم جنبشهای و نهضت های زیادی در سایر کشورهای دنیا شکل گرفته است چون مشروطیت در روسیه و عثمانی ، هند ، مصر و ژاپن که روند مشروطیت این کشورها در نهضت مشروطه ایران هم تأثیر گذاشت .
3. حمایت انگلیس از نهضت مشروطیت : چون روند مشروطیت شکل گرفته شده در ایران مخالف روسیه بود انگلیس از آن حمایت کرد تا از قدرت روسیه بکاهد و موقعیت خود را حفظ کند .
نهضت مشروطه(2)
مشروطیت چیست : از نظر لغوی به معنای شرط گذاشتن برای چیزی است . حکومت مشروطه به نوعی از حکومت گفته می شود که در آن برای حکومت کردن شرایطی پیش بینی شده باشد در حکومت مشروطه حاکم یا پادشاه نمی تواند هرکاری را که می خواهد به میل خود انجام دهد . در چنین حکومتی تصمیم گیری درباره امور کشور بر مبنای شرایطی که قانون اساسی پیش بینی شده است انجام می شود در نظام مشروطه مجلس مرکب از نمایندگان منتخب مردم است و به کار قانون گذاری می پردازند وزیران که با رأی نمایندگان مجلس انتخاب می شود اداره امور کشور را در دست می گیرند درواقع مشروطه نقطه مقابل حکومت استبدادی یا فردی است که در آن پادشاه همه کاره است و خود رامالک جان و مال مردم می داند .
جرقه های نهضت مشروطه در ایران :
1) واقعه کرمان
در کرمان علاوه بر اقلیت های مذهبی زردشتی و فرقه هایی از مسلمانان به نام شیخیه و صوفیه زندگی می کردند در ماه محرم یکی از وعاظ آنان را خارج از دین اسلام دانست همین باعث تبعید این واعظ (شیخ شمشیری ) اما علما از این واعظ حمایت کردند و چون حاکم کرمان حاج محمد رضا مجتهد کرمانی را دستگیر و کتک زد باعث اعتراض گسترده تری شد .
2) تخریب بانک استقراض روس
احداث بانک در قبرستان تهران باعث مخالفت و اعتراض مردم شد و مردم ساختمان نیمه کاره را تخریب کردند چون احداث این بانک را در قبرستان اهانتی بزرگ برای اموات خود می دانستند .
3) تنبیه تاجران
به علت درگیر بودن روسیه در جنگ با ژاپن که ایران قند مصرفی خود را از روس تهیه می کرد قند وارداتی گران شد و حاکم تهران علاء الدوله مستبد بود به تلافی ماجرای مسیو نوز بلژیکی تاجران را فرا خوانده و به بهانه گرانی قند آنان را تنبیه کرد و دستور به فلک بستن آنان را داد .
4) ماجرای مسیوز نوز بلژیکی
مسیو نوز که چند سالی بود برای اصلاح امور گمرکی به ایران آمده بود با کمک روس ها به گمرگ ایران مسلط شد و به دربار خیلی نزدیک بود در یکی از مجالس او لباس روحانیون را پوشیده و در حال رقص و بزم عکس گرفته بود این عکس به تعداد زیادی چاپ شد و اعتراضات شدیدی را بر انگیخت چون علما و مردم از این که شخصی کافر لباس مقدس روحانیت را در مجالس بزم و رقص به تن کرده بود اهانتی بزرگ بر شمردند و آن را دستاویزی برای ادامه مبارزه کردند .
5) مهاجرت صغری
در پی کتک خوردن شاعران و تعطیلی بازار مردم مردم در مسجد نگاه جمع شده و از سیدجمال واعظ سخنران مشهور آن زمان دعوت کرده تا سخنرانی کند و در مجلس ایشان آیت الله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی حضور داشتند .
که ایشان درظلم و استبداد حکام به مردم و درخواست تشکیل عدالتخانه از سوی دولت بود سخنرانی کرد که عده ای وابسته به دربار و چماق داران به مسجد هجوم برده وکتک کاری کردند . بعد از این حادثه و اهانت علما و مردم آنان دیگر جای امنی را برای بیان اعتراض خود نمی دیدند و در تاریخ 1284 ه . ش از تهران به سوی عبدالعظیم شروع به مهاجرت کردند و در آنجا تحصن کردند عمده ترین درخواستهایشان : عزل مسیونوز ، تأسیس عدالتخانه ، اجرای قانون اسلام درباره همه مردم ، عزل حاکم تهران ، لغو مالیات و بازگرداندن حاج میرزا رضا به کرمان . این درخواستها در دوره مظفرالدین شاه پذیرفته شد، پس از سه روز و به خوبی خاتمه یافت .
6) مهاجرت کبری
بعد از مهاجرت صغری و پذیرش خواسته های مردم از سوی شاه / عین الدوله از مواضع خصمانه خود علیه مردم وروحانیت دست برنداشت وحتی با عزل علاءالدوله شخصی مستبدتر و ظالم تر جانشین اوشد عین الدله دست از ظلم برنداشت و سید جمال واعظ را تبعید کرد و در پی دستگیری حاج شیخ محمد واعظ از سخنرانان شهیر که نقش مهم در بیداری مردم داشت طلبه های جوان برای رهایی ایشان دست از ماموران به آنها حمله کردند اما در پی درگیری یک طلبه جوان کشته شد ، قتل این جوان بر احساسات و مخالفت مردم افزود و آنها در مسجد شاه اجتماع کردند .
وشیخ فضل الله نوری به مردم و آیات عظام طباطبائی و بهبهانی پیوست ( عین الوله ) باز هم به زور متوسل شد . و حدود 100 نفر از مردم کشته شدند اما با رهبری شجاعانه بهبهانی به مبارزه خود ادامه دادند و آنان در مسجد بودند و سه راه به عین الدوله پیشنهاد کردند : 1- مسجد را بازگشایی کند 2- کاری به آنها نداشته باشند 3- به آنها امنیت داده شود تا از شهر خارج شوند و آنها سومی را پذیرفتند و وقتی مردم دیدند حتی در خانه امنیت ندارند تصمیم به خروج از تهران را گرفتند و با پیشنهاد آیت الله طباطبائی هجرت به قم را در پیش گرفتند و در روز دوشنبه 20 تیرماه 1285 با جمعیتی 3000 نفری تهران را به قصد قم ترک کردند و نیز برخی مردم در سفارت انگلیس تحصن کردند . برای مبارزه با استبداد عین الدوله و سفارت انگلیس هم در رقابت با روس بر سر قدرت در ایران بود کمک های زیادی به مشروطه خواهان متحصن در سفارت کرد و از آن ها حمایت کرد . مهاجرت مردم به همراه علمای دین و روحانیون به مهاجرت کبری معروف شد و پس از چندی از این حادثه و تحصن در سفارت انگلیس مظفرالدین شاه از پیوستن عده زیادی از مردم و حتی سربازان به صف مبارزان باخبر شد و بنابراین خواسته های متحصنین را خواستار شد که در رأس آن ها که 5 مورد اعلام شد برکناری عین الدوله و تشکیل عدالتخانه بود .
